ZgV - Zentrum gegen Vertreibung

In Lagern - Schicksale deutscher Zivilisten im östlichen Europa 1941-1955

Die Ausstellung möchte ein in der Öffentlichkeit wenig bekanntes Kapitel der deutschen und europäischen Geschichte in das Bewusstsein von heute holen: Die Verschleppung deutscher Zivilisten in den damaligen deutschen Ost- und Siedlungsgebieten sowie ihre Internierung in Lager. Diese Vorgänge sind Teil des großen Vertreibungsgeschehens, das die Deutschen im östlichen Europa während und nach dem Zweiten Weltkrieg traf. Sie umfassen auch die Deportation und die Zwangsarbeit der Deutschen in der Sowjetunion.

 

Die Ausstellung der Stiftung Zentrum gegen Vertreibungen ist der fünfte Teil der Wanderausstellungsreihe und nimmt das besondere Schicksal der dort verbliebenen Zivilbevölkerung in den Fokus – meist Frauen, Jugendliche, Kinder und alte Menschen. Deren Internierungen fanden als Massenphänomen im rechtsfreien Raum statt – ohne individuelle Anklage oder Urteil.

 

Aus Sicht der sowjetischen Siegermacht stellte die Arbeitskraft der deutschen Zivilpersonen eine Form der zu leistenden Reparationen dar. Die westlichen Verbündeten der Sowjetunion, die USA und Großbritannien, hatten keine prinzipiellen Einwände gegen ihren zwangsweisen Einsatz. Denn durch den Zweiten Weltkrieg hatte die Sowjetunion starke Zerstörungen und hohe Verluste an Menschenleben erlitten. Zudem war die Ausbeutung von menschlicher Arbeitskraft zum Aufbau der Sowjetunion als Wirtschaftsmacht schon längst Praxis.

 

Die Ursachen von Deportation und Ausbeutung deutscher Zivilisten stehen im engen Zusammenhang mit den vorausgegangenen Verbrechen des NS-Regimes an den Menschen in vielen Völkern Europas. Neben vielen Millionen Kriegstoten sind schätzungsweise 12-14 Millionen Menschen durch verbrecherische Maßnahmen und die Vernichtungs- und Rassenpolitik des nationalsozialistischen Regimes zu Tode gekommen.

 

Die deutsche Führung zwang während des Krieges Zivilpersonen aus allen von Deutschland besetzten Ländern zu Arbeitsleistungen und setzte auch Kriegsgefangene und KZ-Häftlinge zur Zwangsarbeit ein. Von 1939 bis 1945 wurden so geschätzt etwa 12 Millionen Zwangsarbeiter zur Aufrechterhaltung der NS-Diktatur ausgebeutet. Dabei kamen schätzungsweise 2,5 Millionen Menschen ums Leben.

 

Im Zuge der Niederlage des nationalsozialistischen Deutschlands 1945 wurden über eine Million deutscher Zivilisten in Lager verschleppt. Sie stammten aus den damaligen deutschen Ostgebieten, aus Polen, der Tschechoslowakei, Ungarn, Rumänien und Jugoslawien, aber auch aus der Sowjetischen Besatzungszone bzw. der DDR. Innerhalb der Sowjetunion wurden die Deutschen an der Wolga und in anderen Siedlungsgebieten bereits nach dem Überfall durch die Wehrmacht 1941 zunächst in Gebiete östlich des Urals deportiert. Die Gesamtzahl der deportierten Deutschen innerhalb der Sowjetunion wird auf rund 1,1 Millionen Menschen geschätzt.

 

Die Ausstellung will das Schicksal der Betroffenen ins öffentliche Bewusstsein bringen. Sie beschreibt die politische Ausgangssituation, die Motive für die Lagerbildung, die verschiedenen Lager sowie die dortigen Lebensbedingungen. Mit Zitaten von Zeitzeugen und deren Erinnerungen in dokumentarischer und literarischer Form macht die Ausstellung das persönliche Empfinden erlebbar. Der Schlussteil der Ausstellung ist der Aufarbeitung dieses Themas in den betreffenden Staaten gewidmet und zeigt auf, wie durch unterschiedliche Initiativen, auch der Betroffenen, Wege zur Verständigung über Grenzen und Nationalitäten hinweg gesucht und gefunden werden.

 

Die Ausstellung "In Lagern - Schicksale deutscher Zivilisten im östlichen Europa 1941-1955" wurde am 21.10.2018 in der Frankfurter Paulskirche, im Anschluss an die Verleihung des Franz-Werfel-Menschenrechtspreises, eröffnet.

Sie war dort bis zum 4.11.2018 zu sehen. 

 

 


W obozach – losy niemieckich osób cywilnych w Europie Wschodniej w latach 1941 - 1955

Wystawa chce przybliżyć opinii publicznej mało znany rozdział niemieckiej i europejskiej historii: deportacja niemieckiej ludności cywilnej na byłych niemieckich terenach wschodnich  i obszarach zasiedlenia oraz ich internowanie do obozów. Te procesy są częścią wielkich wypędzeń, które dotknęły Niemców we wschodniej Europie podczas i po drugiej wojnie światowej. Obejmują one także deportację i roboty przymusowe Niemców w Związku Radzieckim.

Wystawa jest piątą częścią cyklu wystaw fundacji Centrum Przeciwko Wypędzeniom, a jej głównym tematem jest szczególny  los ludności cywilnej, która tam pozostała, głównie kobiet, młodzieży, dzieci i osób starszych. Ich internowanie odbywało się jako masowy fenomen w przestrzeni nieobjętej działaniem prawa, bez ich oskarżania lub wyroku.

Z punktu widzenie radzieckich zwycięzców siła robocza niemieckich cywilów stanowiła formę reparacji. Zachodni sojusznicy Związku Radzieckiego, USA i Wielka Brytania nie miały właściwie żadnych zarzutów odnośnie przymusowej pracy niemieckiej ludności cywilnej,  ponieważ w czasie drugiej wojny światowej Związek Radziecki został bardzo zniszczonyi poniósł duże straty w ludziach. Poza tym wykorzystywanie ludzkiej siły roboczej w celu rozbudowy Związku Radzieckiego jako potęgi gospodarczej stanowiło już długoletnią praktykę.

Przyczyny deportacji i wyzysku niemieckich cywilów są ściśle związane z wcześniejszymi  zbrodniami reżimu nazistowskiego przeciwko ludności w Europie. Szacuje się, że obok wielu ofiar wojny , na skutek zbrodniczych działań oraz polityki zagłady i polityki rasowej reżimu nazistowskiego zginęło około 12-14 milionów ludzi.

Rząd niemiecki zmuszał w czasie wojny ludność cywilną ze wszystkich okupowanych przez Niemcy krajów do pracy i wykorzystywał do robót przymusowych także jeńców wojennych i więźniów obozów koncentracyjnych. W latach 1939 do 1945 do utrzymania dyktatury NS wykorzystywanych było w ten sposób około 12 milionów robotników przymusowych. Przy czym około 2,5 miliona ludzi straciło życie.

W czasie upadku nazistowskich Niemiec w 1945 roku do obozów wywiezionych zostało ponad milion niemieckich cywilów. Pochodzili oni z byłych niemieckich terenów wschodnich, z Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii i Jugosławii,  ale również z sowieckiej strefy okupacyjnej względnie z NRD.  

Deportacja Niemców ze Związku Radzieckiego,  znad Wołgi i pozostałych terenów rozpoczęła się zaraz po ataku przez Wehrmacht w 1941 r., najpierw na tereny na wschód od Uralu. Całkowita liczba deportowanych Niemców na terenie Związku Radzieckiego jest szacowana na 1,1 miliona ludzi.

Celem wystawy jest uzmysłowienie społeczeństwu losu ludzi wypędzonych. Wystawa opisuje polityczną sytuację wyjściową, motywy tworzenia obozów, różne obozy oraz warunki życia w nich panujące. Dzięki cytatom świadków tamtych czasów i ich wspomnieniom w formie literackiej i dokumentalnej wystawa powoduje, że możemy to wszystko przeżywać bardziej osobiście. Końcowa część wystawy jest poświęcona rozliczeniu się z tym tematem w różnych państwach i pokazuje, jak dzięki różnym inicjatywom poszukiwana i znajdowana jest droga do międzynarodowego porozumienia.

Podczas wystawy można obejrzeć także film świadków tamtych czasów. W celu pogłębienia wiedzy o temacie wystawy można skorzystać z podręcznej biblioteki z dodatkową literaturą.